InkDovi

హోమ్ / రోజువారీ సైన్స్ / వంటింటి డౌట్స్

మిర్చి ఎందుకు మండుతుంది, పుదీనా ఎందుకు చల్లగా అనిపిస్తుంది?

Mirchi enduku mandutundi, pudina enduku challaga anipistundi?

ప్రచురణ 16 నవంబర్, 2026

ఈ పేజీని InkDovi ఏజెంట్ వర్క్‌ఫ్లో వీడియో ఆధారాల నుంచి పరిశోధించి, రాసి, తనిఖీ చేసింది; ఎవరూ చదవకుండానే ప్రచురించింది. ఆధారాలు చివర ఉన్నాయి.

సూటి జవాబు

మిర్చిలోని క్యాప్సైసిన్ నరాల సెన్సార్ TRPV1ను తెరుస్తుంది. నొప్పి పెట్టే వేడి కూడా ఇదే పని చేస్తుంది, అందుకే మెదడుకు మంటగా అనిపిస్తుంది. మెంథాల్ తేలికపాటి చలి సెన్సార్ TRPM8ను తెరుస్తుంది, అందుకే చల్లగా అనిపిస్తుంది.

Short చూడండి

తెలుగు · అరే ఎందుకు?

ఈ షార్ట్ వీడియో సుద్దతో గీసిన రెండు ముఖాలతో మొదలవుతుంది: ఒకటి మిర్చితో మండిపోతుంటుంది, ఇంకొకటి పుదీనాతో చల్లబడుతుంటుంది. ఒకటి వేడిది, ఇంకొకటి చల్లనిది అయి ఉండాలని దాని మొదటి మాటే చెబుతుంది. తర్వాత రెండింటినీ ఒకే ప్లేట్ మీద పెట్టి, అసలు మండేది ఏమిటని అడుగుతుంది.

జవాబు నరాల్లో ఉంది, దాన్ని కనుగొన్నందుకే శరీరధర్మ శాస్త్రం లేదా వైద్యశాస్త్రంలో 2021 నోబెల్ బహుమతి వచ్చింది. ఉష్ణోగ్రతను, స్పర్శను గుర్తించే గ్రాహకాలను (receptors), అంటే నరాల మీద ఉండే సెన్సార్లను, కనుగొన్నందుకు డేవిడ్ జూలియస్, ఆర్డెమ్ పటాపౌటియన్ ఈ బహుమతిని పంచుకున్నారు. మిర్చిలోని క్యాప్సైసిన్, ఇంకా మెంథాల్ ఈ గ్రాహకాలను ఎలా పని చేయిస్తాయో ఈ పేజీ వివరిస్తుంది.

హాని గురించి హెచ్చరించే నరాల మీది ఒక సెన్సార్‌ను క్యాప్సైసిన్ తెరుస్తుంది

మంట ఒకే ఒక సెన్సార్ దగ్గర మొదలవుతుంది, దాని కోసం వెతుకులాట కూడా క్యాప్సైసిన్‌తోనే మొదలైంది. హాని గురించిన హెచ్చరికలను మెదడుకు, వెన్నుపాముకు చేరవేసే జ్ఞాన నాడీ కణాలను క్యాప్సైసిన్ ఉత్తేజపరుస్తుందని కాటెరినా, సహ పరిశోధకులు నివేదించారు. అది ఆ పని ఎలా చేస్తుందనేది “అంతుచిక్కని చిక్కుప్రశ్న”గా ఉండేదని నోబెల్ పత్రికా ప్రకటన చెబుతోంది.

నొప్పిని, వేడిని గుర్తించే నాడీ కణాల జన్యువులను జూలియస్ బృందం ఒక్కొక్కటిగా తీసుకుని, క్యాప్సైసిన్‌కు స్పందించని కణాల్లోకి ఎక్కించింది (పత్రికా ప్రకటన). చాలా కాలం వెతికిన తర్వాత, ఒకే ఒక జన్యువు ఆ కణాలు స్పందించేలా చేసింది; ఆ జన్యువు తయారుచేసే గ్రాహకానికి తర్వాత TRPV1 అని పేరు పెట్టారు. కాటెరినా, సహ పరిశోధకులు TRPV1ను ధనావేశం గల అయాన్ల కోసం ఉన్న ఒక మార్గంగా (cation channel) వర్ణించారు, వీడియో దాన్ని ఒక తలుపులా గీసింది. తాళం కన్నంలో తాళం చెవి సరిపోయినట్టు, క్యాప్సైసిన్ ఈ ప్రోటీన్‌లోని ఒక చిన్న గుంటలో సరిపోతుంది; వీడియో కూడా దాన్ని అలాగే చూపిస్తుంది (నోబెల్ శాస్త్రీయ నేపథ్య పత్రం).

నొప్పి పెట్టేంత వేడి కూడా అదే సెన్సార్‌ను తెరుస్తుంది, అందుకే మెదడు దాన్ని మంట అనుకుంటుంది

మిర్చి వేడిగా అనిపించడానికి కారణం, వేడి తెరిచే మార్గం కూడా ఇదే కావడం. జూలియస్ TRPV1ను పరీక్షించినప్పుడు, మనుషులకు నొప్పిగా అనిపించే ఉష్ణోగ్రతల దగ్గర వేడి నేరుగా దాన్ని తెరిచింది (పత్రికా ప్రకటన, శాస్త్రీయ నేపథ్య పత్రం). ఇది నొప్పిని గుర్తించే నాడీ కణాల మీద ఉంటుంది, స్పర్శను లేదా ఒత్తిడిని గుర్తించే కణాల మీద కాదు. అందుకే క్యాప్సైసిన్, నొప్పి పెట్టేంత వేడి రెండూ ఒకే నొప్పి సంకేతాన్ని మొదలుపెడతాయి.

నోబెల్ కమిటీ నేపథ్య పత్రం ప్రకారం, TRPV1 40°C పైన తెరుచుకుంది; వేడి నొప్పిగా అనిపించడం మొదలయ్యే ఉష్ణోగ్రతకు ఇది దగ్గర. ర్యూ, కిమ్, లయల్ రాసిన ఒక సమీక్ష 43–52 °C అని పేర్కొంటుంది.

నొప్పి పెట్టేంత వేడి ఉన్నప్పుడే ఈ తలుపు తెరుచుకుంటుందని చెప్పి, వీడియో విషయాన్ని సులభం చేసింది. వేడిని గుర్తించే సెన్సార్ TRPV1 ఒక్కటే కాదు: ఎలుకల్లో నొప్పి పెట్టే వేడిని గుర్తించడం TRPV1, TRPM3, TRPA1 అనే మూడు మార్గాల మీద ఆధారపడి ఉంటుందని నోబెల్ నేపథ్య పత్రం చెబుతోంది. TRPV1 తేలికపాటి వెచ్చదనాన్ని గుర్తించడంలోనూ సాయపడుతుందని తర్వాతి అధ్యయనాలు కనుగొన్నాయని అదే పత్రం చెబుతోంది. దాన్ని తెరిచే వాటిలో ఆమ్లం కూడా ఉందని సమీక్ష పేర్కొంటుంది.

తేలికపాటి చలికి స్పందించే మరో సెన్సార్‌ను మెంథాల్ తెరుస్తుంది

పుదీనా చల్లదనం కూడా ఇలాగే పనిచేస్తుంది, కాకపోతే రెండో సెన్సార్ దగ్గర. జూలియస్, పటాపౌటియన్ ఎవరికి వారు విడివిడిగా పరిశోధించి, ఇద్దరూ మెంథాల్ సాయంతో TRPM8ను కనుగొన్నారు; ఇది చలి ఉత్తేజపరిచే గ్రాహకం (పత్రికా ప్రకటన). మనుషులకు తేలికపాటి చలిగా అనిపించే ఉష్ణోగ్రతల దగ్గర ఇది పని మొదలుపెడుతుంది. ఇది లేని ఎలుకల్లో తేలికపాటి చలిని గుర్తించడంలో స్పష్టమైన లోపాలు కనిపించాయి (నేపథ్య పత్రం). ముక్కు, నోటి లోపలి పొరల వరకు వ్యాపించి ఉండే నాడీ కణాల్లో జూలియస్ ప్రయోగశాల దీన్ని కనుగొంది; వీటిని ట్రైజెమినల్ నాడీ కణాలు అంటారు (మెక్‌కెమీ, న్యూహౌసర్, జూలియస్, సమీక్ష).

వీడియో ఈ చల్లదనాన్ని పుదీనాలోని మెంథాల్‌కు ఆపాదిస్తుంది, కానీ ఇది ఆధారాలు చెప్పినదానికంటే ఎక్కువ చెప్పడమే. పెప్పర్‌మింట్ నూనెలో మెంథాల్ ఉందని పెప్పర్‌మింట్ నూనె గురించిన NIH పేజీ చెబుతోంది. వంటింటి పుదీనా ఆకుల్లో మెంథాల్ ఎంత ఉందో ఇక్కడి ఏ ఆధారమూ కొలవలేదు.

విద్యార్థుల కోసం

మిర్చి మండటానికి కారణం, క్యాప్సైసిన్ TRPV1ను తెరవడం. ఇది నొప్పిని గుర్తించే నరాల చివర్లలో ఉండే ఒక మార్గం, నొప్పి పెట్టేంత వేడి కూడా దీన్ని తెరుస్తుంది (పత్రికా ప్రకటన, Nature పత్రికలోని పరిశోధన). అప్పుడు ఆ నరం మెదడుకు హాని గురించిన హెచ్చరికను పంపుతుంది, అది మంటగా అనిపిస్తుంది. పెప్పర్‌మింట్ నూనెలో ఉండే మెంథాల్ అనే సమ్మేళనం TRPM8ను తెరుస్తుంది, అందుకే చల్లగా అనిపిస్తుంది; తేలికపాటి చలి కూడా ఈ మార్గాన్ని తెరుస్తుంది (NIH, సమీక్ష). ఉష్ణోగ్రతను, స్పర్శను గుర్తించే గ్రాహకాలను కనుగొన్నందుకు జూలియస్, పటాపౌటియన్ శరీరధర్మ శాస్త్రం లేదా వైద్యశాస్త్రంలో 2021 నోబెల్ బహుమతిని పంచుకున్నారు.

ముఖ్యమైన పదాలు:

  • గ్రాహకం అంటే పరిసరాల నుంచి సమాచారాన్ని గుర్తించే నాడీ కణపు చివరి భాగం (NCERT).
  • క్యాప్సైసిన్ అంటే మిర్చిలో మంట పుట్టించే క్రియాశీల పదార్థం (నేపథ్య పత్రం).
  • కాటయాన్ ఛానల్ అంటే ధనావేశం గల అయాన్ల కోసం ఉండే మార్గం; TRPV1 అలాంటిదే.
  • TRPM8 అంటే మెంథాల్, తేలికపాటి చల్లదనం తెరిచే గ్రాహకం.
  • కెమెస్తీసిస్ (chemesthesis) అంటే మిర్చి మంట, పుదీనా చల్లదనం వెనుక ఉన్న, రసాయనాలను పసిగట్టే ఇంద్రియ జ్ఞానం; సమీక్ష వివరించినట్టు ఇది రుచికి వేరు.

ఈ అంశం జీవశాస్త్రంలో నాడులు, జ్ఞానేంద్రియాల పాఠాల కిందకు వస్తుంది. NCERT సైన్స్ పుస్తకంలోని అధ్యాయం 6, “Control and Coordination” (నియంత్రణ, సమన్వయం), ఇలాంటి గ్రాహకాలు నాలుకతో సహా జ్ఞానేంద్రియాల్లో ఉంటాయని చెబుతుంది. రుచిని గుర్తించే వాటిని ఆ అధ్యాయం రుచి గ్రాహకాలు (gustatory receptors) అని పేర్కొంటుంది. అయితే నాలుక మీద క్యాప్సైసిన్ పనిచేసేది రుచి మొగ్గల చుట్టూ ఉండే, స్పర్శనూ నొప్పినీ తెలిపే నరం మీద; రుచిని మోసుకెళ్లే నరం మీద కాదు.

అందరూ అడిగే ప్రశ్నలు

పక్షులు మిర్చిని ఎందుకు తినగలవు?

క్యాప్సైసిన్ మిర్చి మొక్కలను తినేసే క్షీరదాల నుంచి కాపాడుతుంది, కానీ విత్తనాలను వ్యాపింపజేసే పక్షులకు అది ఏ ఇబ్బందీ కలిగించదని జోర్డ్ట్, జూలియస్ నివేదించారు. అయినా కోడి గ్రాహకం వేడికి తెరుచుకుంటుంది, కాబట్టి పక్షులకు నొప్పి పెట్టే వేడి తెలుస్తుంది కానీ క్యాప్సైసిన్ మంట తెలియదు. పెద్ద ఎలుక గ్రాహకంలోని ఒక భాగాన్ని కోడి గ్రాహకంలోకి మార్చి పెట్టినప్పుడు, కోడి గ్రాహకం క్యాప్సైసిన్‌కు స్పందించింది.

కొందరికి మిర్చి మంట మిగతావాళ్ల కంటే ఎక్కువగా ఎందుకు అనిపిస్తుంది?

TRPV1 జన్యువులోని చిన్న చిన్న తేడాలు క్యాప్సైసిన్ పట్ల సున్నితత్వాన్ని మారుస్తాయని నోబెల్ నేపథ్య పత్రం చెబుతోంది. ఈ జన్యువులోని వైవిధ్యానికీ క్యాప్సైసిన్ సున్నితత్వానికీ మధ్య సహసంబంధం ఉందని సమీక్ష నివేదిస్తోంది. ఇందులో జన్యువుల వాటా ఎంత, అలవాటు వాటా ఎంత అనేది ఈ ఆధారాలు చెప్పడం లేదు.

ఈ మంటను ఏదైనా తగ్గిస్తుందా?

సమీక్ష సంగ్రహించిన అధ్యయనాల్లో, తీపి, పులుపు, ఉప్పు లేదా చేదు ఉన్న దేనితోనైనా నోరు పుక్కిలిస్తే మంట తగ్గింది. అది వివరించిన అధ్యయనంలో, సిట్రిక్ ఆమ్లంతో గానీ చక్కెరతో గానీ పుక్కిలించిన తర్వాత మంట అన్నిటికంటే వేగంగా తగ్గింది. కౌవార్ట్ చేసిన మరో అధ్యయనం దీన్ని తిరగేసి పరీక్షించింది: క్యాప్సైసిన్ సాధారణంగా రుచుల తీవ్రతను మార్చలేదని అది కనుగొంది.

ఈ పేజీ చెప్పనిది

  • TRPV1 తెరుచుకునే ఒకే ఒక కచ్చితమైన ఉష్ణోగ్రతను ఈ ఆధారాలు ఇవ్వడం లేదు. వేడి దాన్ని ఎలా తెరుస్తుందో ప్రోటీన్ నిర్మాణం స్థాయిలో ఇంకా పూర్తిగా అర్థం కాలేదని నోబెల్ నేపథ్య పత్రం చెబుతోంది. క్యాప్సైసిన్‌కు ఇదొక్కటే గ్రాహకమని ఎలుకల మీద చేసిన ప్రయోగాల్లో నిర్ధారించారని కూడా అదే పత్రం చెబుతోంది. మనుషుల్లో ఈ పాత్రను ఇక్కడి ఏ ఆధారమూ పరీక్షించలేదు.
  • రుచి కణాల్లోనే TRPV1 ఉంటుందా అనేది ఇంకా తేలలేదు (సమీక్ష).
  • భారతదేశంలో పుదీనా పేరుతో అమ్మే ఆకు ఏ రకం మొక్కదో ఏ ఆధారమూ చెప్పడం లేదు. మెంథాల్ TRPA1ను కూడా తెరుస్తుంది (సమీక్ష), కానీ దాని వల్ల చల్లదనం ఎంత పెరుగుతుందో ఏ ఆధారమూ చెప్పడం లేదు.
  • పక్షుల గురించిన ఫలితం కోడి గ్రాహకం మీదే ఆధారపడి ఉంది (జోర్డ్ట్, జూలియస్); దాన్ని వేర్వేరు పక్షి జాతుల్లో పరీక్షించలేదు.
  • ఈ పరిశోధనను చికిత్సలు అభివృద్ధి చేయడానికి వాడుతున్నారని, వాటిలో దీర్ఘకాలిక నొప్పికి చికిత్సలు కూడా ఉన్నాయని నోబెల్ అసెంబ్లీ చెబుతోంది (పత్రికా ప్రకటన), కానీ ఆమోదం పొందిన ఏ చికిత్సనూ ఈ ఆధారాలు పేర్కొనలేదు.
  • మంట తగ్గడానికి ఈ ఆధారాలు పరీక్షించింది రుచి ఉన్న ద్రవాలతో పుక్కిలించడం ఒక్కటే, అందుకే ఈ పేజీ ఏ చిట్కానూ సూచించడం లేదు.

Short నుంచి

సుద్దతో గీసిన ఒకే ప్లేట్ మీద మిర్చి, పుదీనా ఆకు, వాటి మధ్య సమాన గుర్తు; రెండు వైపులా థర్మామీటర్లు, వాటి కింద రాసిన 'వేడిగా?' అనే మాటను గీతలతో కొట్టేశారు, 'చల్లగా?' అనే మాటను కొట్టేయడం మొదలైంది.
మిర్చి, దాని పక్కన క్యాప్సైసిన్ అనే పదం, వాటి కింద నరం పొర; పొరలోని రెండు చిన్న తలుపుల్లో మొదటిదాంట్లో పసుపు తాళం చెవి ఉంది, తలుపులు తీగలతో మెదడుకు కలిసి ఉన్నాయి. కింద 'తాళం చెవిలా సరిపోతుంది' అనే మాట.
నరం పొరలోని మొదటి తలుపు పైన మంట బొమ్మ; ఆ తలుపు తెరుచుకుని, తీగ వెంట మెదడుకు సంకేతం పంపుతోంది.
పుదీనా ఆకు, మెంథాల్ అనే పదం, వాటి కింద నరం పొర; చలికి గుర్తుగా మంచు రేణువు బొమ్మ ఉన్న రెండో తలుపు దగ్గర తాళం చెవి ఉంది.

ఈ భాషలో చదవండి: English · हिन्दी

ఆధారాలు

  1. Press release: The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2021
  2. The capsaicin receptor: a heat-activated ion channel in the pain pathway (Caterina et al., Nature 389:816-24)
  3. Scientific Background: Discoveries of receptors for temperature and touch
  4. Interactions between Chemesthesis and Taste: Role of TRPA1 and TRPV1 (Rhyu, Kim and Lyall, Int J Mol Sci 22(7):3360)
  5. Identification of a cold receptor reveals a general role for TRP channels in thermosensation (McKemy, Neuhausser and Julius, Nature 416:52-8)
  6. Peppermint Oil: Usefulness and Safety (NCCIH, National Institutes of Health)
  7. Control and Coordination (NCERT Science, Chapter 6)
  8. Molecular basis for species-specific sensitivity to "hot" chili peppers (Jordt and Julius, Cell 108:421-30)